8 apr. 2013

Versnellen, de fabels en feiten

Versnellen, dat vinden veel leerkrachten spannend. Want is dat wel écht nodig? En is het kind daar sociaal-emotioneel gezien wel aan toe? En wat als het kind hiaten oploopt? Hoe weet je dat je er goed aan doet? Wat is wijsheid? 

Helaas kunnen we niet in een glazen bol kijken
of een versnelling goed zal uitpakken.
Wel kun je zo goed mogelijk een besluit overwegen.
Versnellen bestaat in verschillende soorten en maten. De meest gebruikte is het overslaan van een groep. Maar er zijn meer manieren om tegemoet te komen aan de behoeften van een hoogbegaafd kind. Een kind kan ook alle lesstof van bijvoorbeeld 2 jaar, gecompact, in één jaar doorlopen. Dit kan ook voor maar één of enkele vakken. De laatste versnelwijze is vervroegd instromen in groep 1.

Is versnellen wel nodig?
Ik zie met regelmaat dat leerlingen in groep 1 binnenkomen met een flinke voorsprong op hun leeftijdsgenootjes. Juist de hoogbegaafde kinderen zijn in staat om deze voorsprong alleen nog maar verder uit te bouwen. Het gat met de leeftijdsgenootjes wordt daardoor alleen maar groter. Soms is het dan verstandig om een kind in een hogere groep te plaatsen. Hiervoor kun je grofweg 4 redenen geven.

Reden 1: Slim en een ontwikkelingsvoorsprong
Een kind hoeft niet te versnellen, alleen maar omdat het hoogbegaafd is. Maar het is natuurlijk wel een belangrijke factor in de afweging van een versnelling. Wanneer het niveau van de lesstof zodanig lager is dan het werkelijke didactische niveau van het kind, ontstaat er verveling, onderprikkeling en onderpresteren. We kennen allemaal het begrip 'de zone van de naaste ontwikkeling' (Vygotski). Maar wanneer in de klas die zone tachtig km achter het kind ligt, is er wellicht een goede reden om te versnellen.

Oh jee..hiaten?
Het grootste bezwaar van veel leerkrachten is de kans op hiaten. De kans hierop is aanwezig, vooral wanneer een leerling een leerjaar overslaat en er niet (voldoende) wordt bekeken of de leerling alle lesstof beheerst. Een eenvoudige manier om hiaten te voorkomen, is om de leerling terug te toetsen. Dus: als een leerling van groep 4 naar groep 6 gaat, kan de lesstof van groep 5 getoetst worden. Dit gebeurt het best met de methodegebonden toetsen, omdat deze meer tussenstappen toetsen dan de LVS-toetsen. Daarbij is het wel belangrijk dat een leerkracht of IB-er meekijkt hoe het kind tot de antwoorden komt. Hoogbegaafden bedenken regelmatig hun eigen strategieën, maar dat zijn niet altijd de gewenste en meest handige strategieën. Wanneer blijkt dat de leerling hier op uitvalt, kan gerichte aandacht op deze onderdelen gegeven worden. Een versnelling kan dan alsnog plaatsvinden.

Reden 2: Sociale ontwikkeling
Een ander bezwaar van veel leerkrachten is het sociale functioneren van een kind. Bij slimme kleuters hoor ik vaak "Hij is nog zo jong", of "Het is belangrijk dat ze leert spelen met de andere kinderen." Bij oudere kinderen wordt er regelmatig gezegd dat het kind "sociaal onhandig" is, of "sociaal zwak". Natuurlijk kan het zijn dat een kind sociaal gezien achter loopt. Maar heel vaak wordt dit etiket onterecht op hoogbegaafde kinderen geplakt.

Het grootste deel van hoogbegaafde kinderen loopt, net als cognitief, sociaal gezien ook voor. Daardoor missen zijn écht en gelijkwaardig contact met hun leeftijdsgenootjes. Wanneer je het sociale gedrag van een hoogbegaafde leerling 'zwak' vindt, dan is het verstandig te analyseren waar dit gedrag vandaan komt. Komt het door het gebrek aan ontwikkelingsgelijken? Of is er echt een verschil tussen de cognitieve capaciteiten en de sociale ontwikkeling? Wil je hierbij een objectief instrument gebruiken, dan kan dat met het DHH, Viseon en de OVSO/LICOR-lijsten.



Reden 3: Emotionele ontwikkeling
Deze reden van versnelling is moeilijk zichtbaar, maar net zo belangrijk als de voorgaande redenen. Even een korte uitleg: mensen ontwikkelen hun zelfbeeld door de interactie met hun omgeving. Uit het contact met anderen leer je hoe zij je zien, en hoe zij je ervaren. Ook leer je jezelf te plaatsen ten opzichte van die anderen.
Omdat hoogbegaafde kinderen vaak weinig ontwikkelingsgelijken in hun omgeving hebben, hebben zij meer kans om een scheef zelfbeeld te ontwikkelen dan andere kinderen. Dit kan in sommige gevallen ernstige vormen aan nemen. Een negatief zelfbeeld, of juist een overschatting van zichzelf.

Bij een versnelling is dit belangrijk om rekening mee te houden, want het kan zowel positief als negatief uit pakken. Het is dus belangrijk om dit met het team om het kind heen, te bespreken.

Reden 4: Werkhouding en taakaanpak
Zonder uitdaging ontwikkel je geen goede
werkhouding en adequate leerstrategieën.
Een ander bezwaar tegen versnellen dat leerkrachten vaak hebben, is dat de leerling geen goede werkhouding zou hebben. "Hij is echt te traag, het tempo in groep 6 kan hij vast niet aan". Er is echter een aanzienlijke kans dat de leerling dit lage tempo (of de slechte werkhouding, of de onvoldoende leerstrategieën) heeft omdat hij beneden zijn niveau werkt. Hij hoeft niet zijn best te doen om zijn werk af te ronden, raakt gedemotiveerd en doet soms maar wat. Wanneer je een leerling om deze reden niet versnelt, zal hij deze werkhouding ook niet kunnen verbeteren. Soms is een proefperiode van een week of twee in de nieuwe klas goed om te beoordelen of de leerling het volgende jaar zijn werkhouding zal kunnen verbeteren (dit lukt natuurlijk niet in één keer).

Wel of niet versnellen is altijd maatwerk. Beoordeel samen met leerkracht, IB-er, ouders en het kind zelf (!) of een versnelling wenselijk is. Maar laat je niet afschrikken door hardnekkige fabels. Ook kun je de VersnellingsWenselijkheidsLijst gebruiken. Hiermee kan je 'berekenen' of versnellen een goede optie is. Hierbij is natuurlijk altijd gezond verstand bepalend.

Tenslotte nog dit:
Uit onderzoek is gebleken dat kinderen die één of twee keer versneld zijn op de basisschool, gemiddeld gezien niet meer of minder gelukkig en tevreden zijn dan hun leeftijdsgenootjes. Ook blijken ze niet meer of minder sociale contacten te hebben dan hun leeftijdsgenootjes. Dus.

Zo. Dan hebben we dát fabeltje ook de wereld uit!

Heb je als leerkracht of school vragen over een versnelling? Of kom je er niet uit? Laat het hieronder weten, of neem contact met mij op. Een eerste adviesgesprek is gratis!
Ook kan ik je school helpen met het opzetten van een gedegen beleid rondom versnellen of hoogbegaafdheid. Interesse? Bel of mail me dan!